SREMSKA MITROVICA / GRGUREVCI – Malo je ljudi iz Srema ostavilo tako dubok trag u srpskoj kulturi, a da im ni ime nije sačuvano. Upravo takva je priča o slepoj guslarki iz Grgurevaca, anonimnoj pevačici čije su epske pesme postale deo nacionalne književne baštine zahvaljujući Vuku Karadžiću.
Iako njeno ime nije zabeleženo, naučnici smatraju da je njen doprinos srpskoj usmenoj književnosti gotovo nemerljiv. Mnogi motivi koje danas povezujemo sa Kosovskim ciklusom sačuvani su upravo zahvaljujući njenom kazivanju.
Vuk Karadžić nikada je nije upoznao
Početkom 19. veka Vuk Karadžić je prikupljao narodne pesme širom srpskih krajeva. Tokom boravka u Sremu 1816. godine čuo je da u Grgurevcima živi slepa žena koja izuzetno peva epske pesme uz gusle. Međutim, nije ih zapisao lično.
Iz Beča je pisao pesniku i igumanu manastira Šišatovac Lukijanu Mušickom, zamolivši ga da zabeleži njene pesme. Mušicki je početkom 1817. godine ispunio njegovu molbu i poslao mu čak šest pesama, koje će Vuk kasnije uvrstiti u svoje zbirke narodnog stvaralaštva.
Pesme koje su postale deo srpske književnosti
Među pesmama koje se pripisuju slepoj guslarki iz Grgurevaca nalaze se neka od najpoznatijih dela srpske usmene epike:
- Propast carstva Srpskoga
- Kosovka devojka
- Obretenje glave kneza Lazara
- Marko Kraljević ukida svadbarinu
Kasniji istraživači njenom opusu pripisuju i pesme Musić Stevan i Marko Kraljević i orao, čime njen doprinos postaje još značajniji.
Žena guslar – prava retkost
U vreme kada su epske pesme gotovo isključivo izvodili muškarci, pojava žene koja peva uz gusle bila je izuzetno neuobičajena.
Istoričari književnosti navode da su upravo slepe pevačice često bile čuvari usmene tradicije. Putujući od mesta do mesta, prenosile su istorijske priče, legende i pesme koje su se vekovima čuvale isključivo usmenim putem.
Da li je bila rodom iz Grgurevaca?
Iako je ostala upamćena kao guslarka iz Grgurevaca, pojedini istraživači smatraju da možda nije bila rođena u Sremu.
Književni istoričar Jovan Deretić izneo je pretpostavku da je mogla biti poreklom sa Kosova, a da je u Srem dospela tokom velikih seoba stanovništva. Na to upućuje činjenica da gotovo sve njene najpoznatije pesme pripadaju Kosovskom ciklusu i veoma detaljno opisuju događaje i mesta vezana za Kosovo.
Zahvaljujući njoj nastali su najpoznatiji motivi srpske epike
Savremena književna istraživanja ističu da su upravo kroz njeno kazivanje sačuvani motivi koji danas predstavljaju simbole srpske epske književnosti.
Među njima su:
- izbor kneza Lazara između zemaljskog i nebeskog carstva,
- lik Kosovke devojke koja vinom obilazi i poji ranjene junake posle Kosovske bitke.
Ovi motivi danas se nalaze u školskim čitankama i predstavljaju deo kulturnog identiteta Srbije.
Njeno stvaralaštvo proučava se i danas
Priča o anonimnoj guslarki iz Grgurevaca nije ostala samo deo istorije.
Njen rad i danas proučavaju istoričari književnosti, a Institut za književnost i umetnost u Beogradu objavio je naučne radove u kojima se njen doprinos ocenjuje kao jedan od najznačajnijih u srpskoj usmenoj tradiciji. Iako se ne može sa sigurnošću utvrditi da li je pojedine motive sama stvorila ili ih je preuzela od ranijih pevača, istraživači smatraju da je upravo njena interpretacija bila presudna da budu sačuvani do danas.
Zaboravljena žena koja je postala deo večnosti
Ime slepe guslarke iz Grgurevaca istorija nije sačuvala, ali jeste njene pesme.
Više od dva veka kasnije one se i dalje čitaju, proučavaju i prenose novim generacijama. Malo je ljudi iz Srema koji su, ostajući potpuno anonimni, ostavili tako dubok trag u nacionalnoj kulturi.
Priča o slepoj guslarki iz Grgurevaca podseća da su, pored poznatih guslara, i žene imale važnu ulogu u očuvanju srpske usmene književnosti – i da bez njihovog glasa možda nikada ne bismo upoznali neke od najlepših stihova srpske epike.
