10

Deč, selo u opštini Pećinci, nedaleko od Šimanovaca, ima istoriju koja seže do mlađeg kamenog doba. Na njegovom području pronađeni su tragovi praistorijskih i rimskih naselja, a pisani izvori pominju ga još 1498. godine. Tokom vekova menjali su se stanovništvo, granice i način života, dok su ratovi, epidemije i seobe ostavljali duboke tragove. Posebno dragoceno svedočanstvo o prošlosti Deča predstavljaju istorijski popisi porodica, njihova prezimena i krsne slave.

Istorijske podatke o Deču prikupio je i priredio Milutin Mitrović, sociolog iz Sremske Mitrovice, koristeći stručnu literaturu, istorijske popise i crkvene matične knjige sačuvane u Arhivu Srema.

Ovaj pregled prošlosti jednog sremskog sela otkriva ne samo kada se Deč prvi put pominje, već i kako je nastajao, ko ga je naseljavao i kakvu je sudbinu doživeo tokom velikih istorijskih događaja.

Tragovi naselja iz mlađeg kamenog doba

Prema podacima koje Radomir Prica navodi u knjizi „Naselja u Sremu“, pozivajući se na arheologa Milutina Garašanina, na području današnjeg Deča postojalo je naselje još u mlađem kamenom dobu.

Pronađeni su i predmeti iz bakarnog doba, među kojima sekire i igle.

Na lokalitetu Široka bara otkriveni su tragovi rimskog građevinskog materijala, za koji se pretpostavlja da potiče od nekadašnjeg rimskog poljoprivrednog dobra. Slični ostaci zabeleženi su i na lokalitetu Peskovi – Selište, gde se prepliće više kulturnih slojeva.

Posebno je zanimljiv potes Sakule, u dečkim vinogradima. Na ovom mestu arheolozi su pronašli antičke predmete, građevinski šut i ljudske kosti, zbog čega se pretpostavlja da se tu nekada nalazilo rimsko selo sa grobljem.

Ovi nalazi pokazuju da prostor današnjeg Deča ima znatno dužu istoriju naseljavanja od one koja se može pratiti kroz sačuvane pisane dokumente.

Deč se u pisanim izvorima pominje 1498. godine

Najstariji navedeni pisani podatak o Deču potiče iz 1498. godine, kada je selo zabeleženo u jednom dokumentu iz vremena ugarske vlasti.

Na postojanje srednjovekovnih naselja na ovom prostoru ukazuju i stari nazivi potesa, među kojima su Kerek, Sakule, Veliki i Mali Kerešac.

U periodu od 1734. do 1756. godine Deč se ponovo formira kao naseljeno mesto. Značajan deo stanovništva činile su izbeglice iz Srbije.

Tokom organizovanja naselja Vojne granice u Deč su preseljeni i stanovnici Drenovca, nakon čega selo ulazi u sastav graničarskog sistema.

Sredinom 18. veka imalo je približno 50 kuća, dok je 1791. godine zabeleženo 90 domova sa 789 stanovnika.

Zanimljiv opis ostavio je Franc Engel, koji navodi da je Deč bio okružen močvarnim zemljištem i da je imao 96 pravilno raspoređenih kuća pokrivenih trskom i rogozinom, oficirski stan i drvenu pravoslavnu crkvu.

Krajem 18. veka u selo se doseljavaju i porodice iz Dalmacije.

U vreme epidemije iriške kuge 1795. godine, među zaraženim naseljima bili su i Deč i Krnješevci.

Kerek – nekadašnje selo na području današnjeg Deča

Posebno mesto u istoriji Deča zauzima nekadašnje selo Kerek, koje se nalazilo na području današnjeg seoskog atara.

Istoričar Dušan J. Popović u knjizi „Srbi u Sremu do 1736/7“ navodi da je Kerek 1734. godine imao 37 domova i staru crkvu.

Kada su stanovnici dobili nalog da podignu novu crkvu, odgovorili su da to ne žele jer nameravaju da presele selo na drugu lokaciju.

Dve godine kasnije, 1736, u Kereku je zabeleženo 40 porodičnih starešina, kao i drugi članovi domaćinstava.

Selo je ubrzo raseljeno, a deo njegovih stanovnika preselio se u Batajnicu i Vojku.

Zanimljivo je da se prezime Kerečki, koje se dovodi u vezu sa ovim starim naseljem, pojavljuje u oba mesta.

Tako je Kerek nestao kao zasebno selo, ali su njegovo ime i tragovi sačuvani u lokalnoj istoriji i nazivima zemljišnih potesa.

Crkva iz 19. veka i poznati majstori ikonostasa

Današnja istorija dečke crkve vezuje se za prvu polovinu 19. veka.

Prema istorijskim podacima, rezbariju je izradio majstor Pavle Bošnjaković iz Čortanovaca, dok je ikonostas 1839. godine radio Georgije Dević iz Bačke Palanke.

Oslikavanje ikonostasa obavio je Konstantin Pantelić tokom revolucionarne 1848. godine.

Upravo ta godina donela je velike nemire na području Srema. Nakon prekida vojnog kordona, stanovnici Srbije slobodnije su prelazili na sremsku stranu, a istorijski izvori beleže i sukobe u Deču.

Meštani su tada uputili molbu Glavnom odboru u Karlovcima da njihovi sunarodnici budu otpušteni iz vojnih logora, navodeći opasnost od Klimenta.

Tokom druge polovine 19. veka u Deč se doseljava i nemačko stanovništvo.

Septembar 1914: Bitka u kojoj su stradali vojnici, a zapaljene 43 kuće

Jedno od najtežih poglavlja istorije Deča vezano je za Prvi svetski rat.

U septembru 1914. godine, tokom prodora srpske vojske u Srem, borbe su vođene neposredno ispred sela, ali i na njegovim ulicama.

Prema podacima koje prenosi Radomir Prica, u borbama je poginulo 16 srpskih i 81 mađarski vojnik.

Nakon povlačenja srpske vojske i ponovnog ulaska austrougarskih jedinica u selo, zapaljene su 43 srpske kuće, dok je deo stanovništva odveden u internaciju.

Ovaj događaj ostavio je dubok trag u istoriji Deča i predstavlja jedno od najtežih stradanja koje selo pamti iz prve polovine 20. veka.

Prema popisu iz 1931. godine, Deč je imao 1.588 stanovnika srpske nacionalnosti i približno 150 domaćih Nemaca.

Koje porodice su živele u Deču početkom 20. veka?

Posebno vredan deo istraživanja Milutina Mitrovića odnosi se na istorijske popise prezimena i krsnih slava.

U Šematizmu Karlovačke eparhije iz 1907. godine, čije je podatke objavio Radovan Sremac, zabeleženo je 103 stavke sa prezimenima porodica koje su živele u Deču, zajedno sa brojem domaćinstava i njihovim slavama.

Među zabeleženim prezimenima nalaze se:

Žarkovački, Rakić, Belić, Novković, Vlaović, Panić, Vidicki, Kovačević, Ljubičić, Stojadinović, Maksimović, Veselinović, Bajić, Grujić, Petković, Radanić, Marić, Miljević, Petrović, Orlović, Vučković, Kontić, Gužvica, Đurđević, Nedeljković, Đurić, Nenadović, Gajić, Pražić, Simić, Radojčić, Vujkov, Georgijević, Vratić, Damjanović, Žutić, Jelić, Jovanović, Adamović, Živanović, Ivanković, Teodorčević, Čortan, Punjac, Ludajić, Ivanić, Sadžak, Đorđević, Stefanović, Mihajlović, Živković, Radaković, Milićev, Aćimović, Bačevac, Savić, Nešković, Vujanić, Gavrilović, Ćirak, Stojković, Mazinanin, Škrbić, Petrić, Milić, Kunić, Šljukić, Živanov, Mušicki, Radonić, Nedić, Radojević, Berbakov, Momčilović, Jovičin, Lerin, Iđoški, Vuletić, Terzić, Subatički, Sladić, Tanurdžić, Crnjanski, Belegišanin, Rackov, Čamprag, Rankov, Vuković, Crkvenjakov, Trifković, Lozanić, Mašić, Dražić, Radišić i Vujin.

Pojedina prezimena ponavljaju se u popisu jer su porodice sa istim prezimenom slavile različite krsne slave.

Među brojnijim rodovima posebno se izdvajaju Maksimovići, Petrovići, Žutići, Neškovići, Živanovići i više grana Jovanovića.

Koje su krsne slave bile zastupljene?

Popis iz 1907. godine pruža i zanimljiv uvid u verske i porodične običaje nekadašnjih stanovnika Deča.

Među zabeleženim slavama nalaze se Sveti Nikola, Sveti Jovan, Đurđevdan, Đurđic, Aranđelovdan, Sveti Stefan, Lazareva subota, Petrovdan, Sveti Alimpije Stolpnik, Sveti Luka i druge.

Za istraživače porodičnog porekla ovi podaci posebno su važni jer prezime samo po sebi nije uvek dovoljno da bi se utvrdilo srodstvo između porodica.

Kombinovanjem prezimena, krsne slave, podataka o doseljavanju i crkvenih matičnih knjiga moguće je pouzdanije pratiti istoriju pojedinih rodova.

Porodice su se doseljavale iz Dalmacije, Like, Bačke i Banata

Milutin Mitrović je, koristeći crkvene matične knjige, knjige umrlih i domovne protokole Srpske pravoslavne crkvene opštine Deč, istraživao i poreklo porodica koje su u selu živele tokom 19. i početkom 20. veka.

U dokumentaciji se pojedini rodovi povezuju sa različitim mestima i krajevima.

Tako se za Vlaoviće navodi da su došli iz Karlova, današnjeg Novog Miloševa, za Lozaniće da potiču iz Melenaca, dok se za Mazinanine navodi poreklo iz Like.

Ludajići se povezuju sa Batanjom, Vojnovići i Dop uđe sa Starom Pazovom, a Šljukići, Kunići i pojedine druge porodice sa Somborom.

U popisima se pominju i doseljenici iz Kaća, Kikinde, Mošorina, Sivca, Riđice, Čanada, Pivnica i drugih mesta.

Autor istraživanja napominje da su neka prezimena u starim knjigama zapisana u crkvenoslovenskom obliku, zbog čega postoji mogućnost različitih transkripcija.

Takođe, pojedina porodica nije označena kao doseljenička samo zato što se kasnije pojavljuje u dokumentima, već kada postoji podatak koji potvrđuje njeno doseljavanje.

Istorija sela sačuvana u imenima njegovih stanovnika

Istraživanje istorije Deča pokazuje koliko se prošlost jednog sela može rekonstruisati kroz različite vrste izvora – od arheoloških nalaza i srednjovekovnih dokumenata do vojnih popisa, crkvenih knjiga i podataka o krsnim slavama.

Posebnu vrednost imaju porodični popisi, jer omogućavaju današnjim generacijama da u istorijskim dokumentima pronađu prezimena svojih predaka, saznaju gde su nekada živeli i iz kojih su krajeva dolazili.

Deč je tokom vekova preživeo seobe, epidemije, ratove i promene državnih granica, ali su se mnogi tragovi njegove prošlosti sačuvali upravo kroz imena ljudi koji su u njemu živeli.

Iza svakog starog prezimena nalazi se deo istorije sela – a iza istorije sela, priče brojnih generacija koje su stvarale današnji Deč.

Tekst priređen na osnovu istorijskog materijala Milutina Mitrovića, sociologa iz Sremske Mitrovice.

Literatura: Radomir Prica, „Naselja u Sremu“; Dušan J. Popović, „Srbi u Sremu do 1736/7“; Radovan Sremac, „Krsne slave u Sremu“; S. Aleksić, rad o graničarskim porodicama u Sremu; arhivska građa Srpske pravoslavne crkvene opštine Deč.

Da li je i vaše prezime na spisku? Ovako su se prezivale porodice u Deču 1907. godine i koje su slave slavile

Kako su se prezivale porodice koje su pre više od jednog veka živele u Deču, koliko je domaćinstava nosilo isto prezime i koje su krsne slave obeležavale? Odgovore donosi istorijski popis iz 1907. godine, sa 103 zapisa o porodicama ovog sremskog sela. U dokumentu se nalaze prezimena koja su i danas poznata u Sremu, ali i ona koja su vremenom nestala iz sela ili se sačuvala u drugim mestima.

U nastavku istorijske priče o Deču, selu u opštini Pećinci, donosimo kompletan popis porodica i njihovih krsnih slava iz 1907. godine, na osnovu podataka iz Šematizma Karlovačke eparhije.

Ovaj dragoceni istorijski izvor predstavlja svojevrsnu sliku stanovništva Deča s početka 20. veka. Pored prezimena, zabeležen je i broj porodica koje su nosile određeno prezime i slavile istu krsnu slavu, a kod pojedinih rodova navedeni su i porodični nadimci.

Podatke je prikupio i priredio Milutin Mitrović, sociolog iz Sremske Mitrovice, oslanjajući se na istraživanja Radovana Sremca, autora knjige „Krsne slave u Sremu“, i drugu istorijsku i arhivsku građu.

Za današnje stanovnike Deča, ali i potomke porodica koje su se tokom prethodnog veka odselile u druge krajeve Srbije i sveta, ovaj popis može biti značajan trag u istraživanju porodičnog porekla.

Šta nam otkriva popis iz 1907. godine?

U istorijskim dokumentima prezime ne predstavlja samo porodično ime. Kada se uz njega nalaze podaci o broju domaćinstava i krsnoj slavi, moguće je dobiti potpuniju sliku o nekadašnjem stanovništvu sela.

Tako se u popisu pojedina prezimena pojavljuju više puta, jer su porodice sa istim prezimenom slavile različite slave.

To je posebno uočljivo kod Maksimovića, Kovačevića, Jovanovića, Mihajlovića i drugih rodova.

Ipak, istovetno prezime i krsna slava sami po sebi nisu dovoljan dokaz neposrednog srodstva. Za pouzdanije utvrđivanje porodičnih veza potrebno je istražiti matične knjige, domovne protokole i druge istorijske izvore.

Kompletan popis porodica u Deču iz 1907. godine

U nastavku donosimo svih 103 zapisa iz Šematizma Karlovačke eparhije, prema materijalu koji je priredio Milutin Mitrović.

Uz svako prezime naveden je broj porodica i krsna slava. Pojedina prezimena i istorijski nazivi slava zadržani su u obliku u kojem su navedeni u dostavljenom prepisu.

1. Žarkovački – 2 porodice – Sveti Jovan.
2. Rakić – 1 porodica – Sveti Georgije, Đurđic.
3. Belić – 1 porodica – Sveti Jovan.
4. Novković – 2 porodice – Sveti Jovan.
5. Vlaović – 2 porodice – Sveti Nikola.
6. Panić – 4 porodice – Sveti Jovan.
7. Vidicki – 3 porodice – Sveti Jovan.
8. Kovačević – 2 porodice – Sveti Mrata.
9. Kovačević – 1 porodica – Sveti Jovan.
10. Ljubičić – 5 porodica – Lazareva subota.
11. Stojadinović – 1 porodica – Sveti Nikola.
12. Maksimović – 8 porodica – Sabor arhangela Mihaila (Aranđelovdan).
13. Maksimović – 2 porodice – Sveti Georgije, Đurđic.
14. Veselinović – 1 porodica – Sveti Georgije, Đurđevdan.
15. Bajić – 1 porodica – Miholjdan.
16. Grujić – 4 porodice – Sveti Georgije, Đurđic.
17. Petković – 8 porodica – Sveti Jovan.
18. Radanić – 4 porodice – Sveti Alimpije Stolpnik.
19. Marić – 4 porodice – Sveti Nikola.
20. Miljević – 1 porodica – Sveti Georgije, Đurđevdan.
21. Petrović – 6 porodica – Sveti Stefan.
22. Orlović – 2 porodice – Sveti Georgije, Đurđevdan.
23. Vučković – 2 porodice – Sveti Alimpije Stolpnik.
24. Kontić – 1 porodica – Sveti Nikola.
25. Gužvica – 4 porodice – Lazareva subota.
26. Đurđević – 2 porodice – Sveti Stefan.
27. Nedeljković – 3 porodice – Sveti Georgije, Đurđevdan. Nadimak: Todić.
28. Nedeljković – 1 porodica – Sveti Georgije, Đurđevdan.
29. Đurić – 4 porodice – Sveti Nikola.
30. Nenadović – 1 porodica – Sveti Georgije, Đurđevdan.
31. Gajić – 1 porodica – Sabor arhangela Mihaila.
32. Pražić – 1 porodica – Sveti Georgije, Đurđevdan.
33. Simić – 1 porodica – Sveta Paraskeva.
34. Radojčić – 3 porodice – Sveti Georgije, Đurđevdan.
35. Vujkov – 1 porodica – Sveti Jovan.
36. Georgijević – 1 porodica – Sveti Jovan.
37. Vratić – 1 porodica – Sveti Jovan.
38. Damjanović – 1 porodica – Sveti Georgije, Đurđic.
39. Žutić – 7 porodica – Sveti Nikola.
40. Jelić – 3 porodice – Sveti Nikola.
41. Jovanović – 4 porodice – Petrovdan.
42. Jovanović – 4 porodice – Sveti Jovan.
43. Jovanović – 2 porodice – Sveti Vasilije.
44. Jovanović – 4 porodice – Sabor arhangela Mihaila.
45. Adamović – 2 porodice – Sveti Nikola.
46. Živanović – 6 porodica – Sabor arhangela Mihaila. Nadimak: Stankić.
47. Ivanković – 3 porodice – Sveti Georgije, Đurđic.
48. Teodorčević – 3 porodice – Sabor arhangela Mihaila. Nadimak: Šekin.
49. Čortan – 1 porodica – Sveti Ilija.
50. Punjac – 2 porodice – Markovdan.
51. Ludajić – 2 porodice – Lazareva subota.
52. Ivanić – 1 porodica – Sveti Stefan.
53. Sadžak – 2 porodice – Sveti Nikola.
54. Đorđević – 1 porodica – Sveti Trifun.
55. Stefanović – 1 porodica – Sveti Georgije, Đurđic. Nadimak: Čaveja.
56. Stefanović – 1 porodica – Sveti jevanđelista Luka. Nadimak: Šuster.
57. Mihajlović – 4 porodice – Sveti Georgije, Đurđic.
58. Mihajlović – 3 porodice – Sveti Nikola.
59. Živković – 2 porodice – Sveti Jovan.
60. Radaković – 1 porodica – Sveti Nikola.
61. Milićev – 1 porodica – Sveti Jovan.
62. Aćimović – 2 porodice – Sveti Nikola. Nadimak: Obedski.
63. Bačevac – 3 porodice – Petrovdan.
64. Savić – 4 porodice – Sveti Georgije, Đurđevdan.
65. Nešković – 6 porodica – Sveti Stefan.
66. Vujanić – 1 porodica – Sveti Georgije, Đurđevdan.
67. Gavrilović – 2 porodice – Sabor arhangela Mihaila.
68. Ćirak – 3 porodice – Sveti jevanđelista Luka.
69. Stojković – 4 porodice – Sveti Nikola. Nadimak: Korački.
70. Mazinanin – 1 porodica – Sveti Georgije, Đurđevdan.
71. Škrbić – 3 porodice – Časne verige.
72. Petrić – 2 porodice – Sveti Georgije, Đurđic.
73. Milić – 1 porodica – Sveti Nikola.
74. Kunić – 1 porodica – Sveti Nikola.
75. Šljukić – 2 porodice – Sveti Nikola.
76. Živanov – 2 porodice – Sveti Georgije, Đurđevdan. Nadimak: Cacin.
77. Mušicki – 1 porodica – Sabor arhangela Mihaila.
78. Radonić – 1 porodica – Sabor arhangela Mihaila.
79. Nedić – 1 porodica – Sveti Stefan.
80. Radojević – 2 porodice – Sveti Alimpije Stolpnik.
81. Berbakov – 2 porodice – Sabor arhangela Mihaila.
82. Momčilović – 1 porodica – Sveti Jovan.
83. Jovičin – 3 porodice – Sveti Georgije, Đurđevdan. Nadimak: Pendevar.
84. Lerin – 1 porodica – Sveti Nikola.
85. Iđoški – 1 porodica – Sveti Nikola.
86. Vuletić – 1 porodica – Sveti Stefan.
87. Terzić – 2 porodice – Sveti Nikola.
88. Subatički – 1 porodica – Sveti Nikola.
89. Sladić – 1 porodica – Sveti Georgije, Đurđevdan.
90. Tanurdžić – 1 porodica – Sveti Georgije, Đurđevdan.
91. Crnjanski – 2 porodice – Sveti Jovan.
92. Belegišanin – 1 porodica – Sveti Dimitrije. Napomena iz izvora: preci su se doselili u vreme Velike seobe i nastanili u Belegišu.
93. Rackov – 1 porodica – Sveti Georgije, Đurđevdan.
94. Čamprag – 1 porodica – Sveti Nikola.
95. Rankov – 2 porodice – Sveti Andrej Prvozvani.
96. Vuković – 1 porodica – Sveti Nikola.
97. Crkvenjakov – 1 porodica – Sveti Nikola.
98. Trifković – 1 porodica – Petrovdan. Nadimak: Mačak.
99. Lozanić – 1 porodica – Sveti Jovan.
100. Mašić – 1 porodica – Sveti Jovan.
101. Dražić – 1 porodica – Lazareva subota.
102. Radišić – 1 porodica – Sveti Jovan.
103. Vujin – 1 porodica – Sveti Jovan.

Koje porodice su bile najbrojnije?

Iz popisa se vidi da su pojedina prezimena bila zastupljena u većem broju domaćinstava.

Među njima se izdvajaju Jovanovići, koji su zabeleženi u četiri grupe sa različitim krsnim slavama, sa ukupno 14 porodica. Maksimovići su navedeni u dve grupe, sa ukupno deset porodica.

Petkovići su imali osam porodica koje su slavile Svetog Jovana, Žutići sedam porodica sa slavom Sveti Nikola, dok je šest porodica Petrovića slavilo Svetog Stefana.

Šest porodica Neškovića takođe je slavilo Svetog Stefana, a šest porodica Živanovića Aranđelovdan.

Ovi podaci govore o brojnosti određenih prezimena među popisanim domaćinstvima, ali ne predstavljaju ukupan broj svih stanovnika Deča.

Zašto su važni porodični nadimci?

Posebno zanimljiv deo istorijskog dokumenta predstavljaju porodični nadimci, koji su nekada služili za razlikovanje pojedinih grana istog roda.

Tako su uz Nedeljkoviće zabeleženi Todići, uz Živanoviće Stankići, a uz Teodorčeviće nadimak Šekin.

Kod Stefanovića se pojavljuju nadimci Čaveja i Šuster, uz Aćimoviće Obedski, a uz Stojkoviće Korački. Zabeleženi su i Cacin kod Živanova, Pendevar kod Jovičina i Mačak kod Trifkovića.

Za porodice koje danas istražuju poreklo, upravo takvi nadimci mogu pomoći u povezivanju starih zapisa sa porodičnim predanjima.

Dokument koji povezuje prošlost i sadašnjost

Popis iz 1907. godine ne govori samo o prezimenima. On čuva deo svakodnevnog života nekadašnjeg Deča – porodične običaje, versku tradiciju i način na koji su se pojedini rodovi razlikovali i prepoznavali.

Za neke današnje stanovnike ovo može biti prilika da prvi put pronađu svoje prezime u dokumentu starijem od jednog veka. Za druge, naročito potomke porodica koje su se odselile, može predstavljati početak istraživanja porodičnog stabla.

Važno je imati u vidu da ovaj dokument prikazuje određeni istorijski trenutak. Prisustvo prezimena na spisku ne dokazuje automatski neposredno srodstvo svih njegovih današnjih nosilaca, kao što ni odsustvo prezimena ne znači da porodica nikada nije živela u Deču.

Za detaljnija istraživanja posebno su važni crkvene matične knjige, domovni protokoli i drugi arhivski zapisi koje je Milutin Mitrović koristio prilikom proučavanja istorije sela.

Više od jednog veka kasnije, stara prezimena i krsne slave ostaju svedočanstvo o ljudima koji su živeli u Deču, stvarali porodice, podizali domove i ostavili trag u istoriji ovog sremskog mesta.

Priredio: Milutin Mitrović, sociolog iz Sremske Mitrovice.

Izvor podataka: Šematizam Karlovačke eparhije iz 1907. godine, prema istraživanju Radovana Sremca objavljenom u knjizi „Krsne slave u Sremu“ (Arhiv Vojvodine, Novi Sad, 2022), i materijalu Milutina Mitrovića.