SREMSKA MITROVICA – Tamo gde se danas prolazi između kafića, lokala i obnovljenih fasada, nekada su se dva puta nedeljno okupljali trgovci, zanatlije i kupci iz Mitrovice i okolnih sela. Žitni trg bio je jedno od najživljih mesta u gradu – prostor na kojem su svoju robu nudili licideri, opančari, papučari, čizmari, sapundžije, češljari, nožari, krojači, sarači i brojni drugi majstori.
Razvoj ovog dela grada počeo je nakon odlaska Turaka početkom 18. veka, kada je nekadašnja orijentalna kasaba postepeno dobijala izgled srednjoevropske varoši.
Mitrovica je 1765. godine proglašena za slobodni graničarski komunitet, što ju je učinilo privlačnom trgovcima i zanatlijama koji su pristizali iz Pešte, Sentandreje i Komorana, ali i iz stare Srbije, Makedonije, Bosne i nemačkih pokrajina.
U tom periodu Žitni trg dobija oblik koji je, uprkos brojnim promenama, delimično sačuvan do danas.
Dućani u prizemlju, stanovi na spratu
Trg su okruživale građanske kuće građene prema potrebama trgovaca i zanatlija. U prizemlju su se nalazili dućani, radionice i kafane, dok su vlasnici i njihove porodice živeli na spratu ili u potkrovlju.
Ispred radnji bila je izložena roba, a naročito živo bilo je tokom pijačnih dana, koji su održavani dva puta nedeljno, kao i za vreme pet velikih godišnjih vašara.
Tadašnja štampa beležila je da su duž stare mitrovačke čaršije proizvode nudili licideri, opančari, papučari, čizmari, sapundžije, češljari, nožari, krojači, sarači, limari i drugi majstori.
Nisu prodavali samo gotove proizvode. Tu se dolazilo da se naruče čizme, popravi oprema za konje, sašije odeća, naoštri nož ili kupi roba neophodna za kuću i svakodnevni život.
Zanat se najčešće učio godinama, kod majstora. Posle šegrtovanja i kalfenskog rada, mladi zanatlija mogao je da otvori svoju radionicu tek kada stekne dovoljno znanja, iskustva i novca.
Kuća koja pamti kafanu, sarača i krznara
Jedna od najstarijih sačuvanih građevina na Žitnom trgu jeste prizemna varoška kuća sa karakterističnim „nirnberškim“ zabatom, kakav su u ove krajeve donosili nemački doseljenici.
Najstariji poznati vlasnik kuće bio je mitrovački ugostitelj Pantelija Panta Puđa, čija se kafana nalazila u prizemlju. Na tabli iznad lokala, pored njegovog, bilo je ispisano i ime njegovog sina Gliše.
Kuću je 1910. godine kupio sarački majstor Aleksa Đurković, jedan od osnivača Zanatske zadruge u Mitrovici. Ipak, lokal je nastavio da radi kao kafana, dok je Đurković svoju saračku radionicu imao u blizini.
Sarači su izrađivali i popravljali sedla, kaiševe, uzde, remenje i drugu kožnu opremu, bez koje tadašnji saobraćaj i poljoprivreda gotovo nisu mogli da funkcionišu.
Posle stradanja Alekse Đurkovića u Drugom svetskom ratu, posao je nastavio Stevan Keravica, koji se oženio njegovom ćerkom Vidom.
Poslednji krznar sa Žitnog trga
Kuću je 1983. godine kupio poznati mitrovački krznar Jovan Panić, rodom iz Adaševaca. Krznarski zanat počeo je da uči još 1949. godine u Beogradu, u salonu svog strica Milenka Škorića.
Porodica Panić doselila se početkom šezdesetih godina u Sremsku Mitrovicu i otvorila krznarsku radnju na Žitnom trgu.
U radionici su nastajale kožne jakne, prsluci i bunde od astragana, bizama, nutrije, lisice i rakuna. Po kvalitetno krzno odlazilo se u Beč i Berlin, a praćeni su i modni trendovi sa međunarodnih sajmova.
U periodima najveće potražnje u radionici su radila četiri radnika. Među mušterijama su bili glumci i pevači, a Panić je svojevremeno šio i za Đorđa Marjanovića, jednu od najvećih muzičkih zvezda tadašnje Jugoslavije.
Krznarska radionica prestala je da radi nakon požara u kojem su izgoreli mašine, materijal, gotova roba i bunde. Bez dovoljno novca da obnovi posao, porodica je prodala kuću, koja je kasnije rekonstruisana u saradnji sa Zavodom za zaštitu spomenika kulture.
Zanati su nestali, kuće ostale
Na Žitnom trgu danas više nema sarača, krznara, opančara i većine drugih majstora koji su nekada činili svakodnevni život stare Mitrovice.
Menjali su se vlasnici, lokali i namene kuća. U nekadašnjim radionicama otvarane su prodavnice, hemijske čistionice, turističke agencije, parfimerije i kancelarije.
Menjalo se i ime trga. Nosio je naziv Trg grofa Kuena Hedervarija, zatim Trg kralja Petra Prvog i Trg bratstva i jedinstva, da bi mu devedesetih godina bilo vraćeno ime povezano sa njegovom najstarijom trgovačkom namenom – Trg Žitna pijaca.
Ispod današnjeg trga nalaze se još stariji tragovi trgovine i proizvodnje. Arheološka istraživanja pokazala su da je na tom prostoru još u vreme rimskog Sirmijuma postojala ekonomska četvrt sa radionicama, prodavnicama, popločanim trotoarima i kanalizacijom. Otkrivena je i peć za proizvodnju stakla, jednog od najcenjenijih zanata antičkog doba.
Žitni trg je zato mnogo više od lepog gradskog prostora. Na istom mestu trgovalo se i proizvodilo gotovo dva milenijuma, a današnje fasade čuvaju priče o majstorima čijih se zanata još samo retki Mitrovčani sećaju.
